४) ज्ञान कर्मसंन्यास योग (अध्याय ४)

श्लोक 1:

श्रीभगवानुवाच |
इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् |
विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥ ४-१॥

• 📖 मराठी अर्थ: "श्रीकृष्ण म्हणाले, 'मी हा अविनाशी योग सूर्यदेवाला सांगितला. सूर्यदेवाने मनूला सांगितले आणि मनूने इक्ष्वाकूला सांगितले.'" 🌞📜

---

श्लोक 2:

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः |
स कालेन महता योगो नष्टः परन्तप ॥ ४-२॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे परंतपा, राजर्षींनी हा योग परंपरेने प्राप्त केला. पण कालांतराने हा योग नष्ट झाला." 👑🌀

---

श्लोक 3:

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः |
भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥ ४-३॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे अर्जुना, तू माझा भक्त आणि मित्र असल्याने, मी तुला हा पुरातन योग सांगितला आहे. हे उत्तम रहस्य आहे." 🕉️🙏

---

श्लोक 4:

अर्जुन उवाच |
अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः |
कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥ ४-४॥

• 📖 मराठी अर्थ: "अर्जुन म्हणाले, 'तुमचा जन्म नंतरचा आहे आणि सूर्यदेवाचा जन्म पूर्वीचा आहे. तुम्ही हा योग सुरुवातीला सांगितला असे मी कसे समजू?'" 🤔🌀

---

श्लोक 5:

श्रीभगवानुवाच |
बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन |
तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥ ४-५॥

• 📖 मराठी अर्थ: "श्रीकृष्ण म्हणाले, 'हे अर्जुना, माझी आणि तुझी अनेक जन्मे झाली आहेत. मला ती सर्व माहीत आहेत, पण तुला माहीत नाहीत.'" 🕉️🌟

---

श्लोक 6:

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् |
प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय संभवाम्यात्ममायया ॥ ४-६॥

• 📖 मराठी अर्थ: "मी अजन्मा आणि अविनाशी आत्मा आहे, प्राण्यांचा ईश्वर आहे, तरीही मी माझ्या मायेने प्रकृतीवर अधिष्ठान करून जन्म घेतो." 🕉️🌟

---

श्लोक 7:

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत |
अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥ ४-७॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे भारत, जेव्हा जेव्हा धर्माचा ह्रास होतो आणि अधर्म वाढतो, तेव्हा तेव्हा मी स्वतःला निर्माण करतो." 🕉️⚖️

---

श्लोक 8:

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् |
धर्मसंस्थापनार्थाय संभवामि युगे युगे ॥ ४-८॥

• 📖 मराठी अर्थ: "सज्जनांच्या रक्षणासाठी, दुष्कृत्यांच्या नाशासाठी आणि धर्माच्या स्थापनेसाठी मी युगानुयुगी अवतार घेतो." 🕉️🙏

---

श्लोक 9:

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः |
त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥ ४-९॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे अर्जुना, जो माझे दिव्य जन्म आणि कर्म तत्त्वतः जाणतो, तो शरीर सोडल्यानंतर पुन्हा जन्म घेत नाही, तो माझ्याकडे येतो." 🕉️🌟

---

श्लोक 10:

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः |
बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥ ४-१०॥

• 📖 मराठी अर्थ: "राग, भीती आणि क्रोधापासून मुक्त झालेले, माझ्यात लीन झालेले, माझ्या आश्रयात आलेले अनेक लोक ज्ञान आणि तपस्या द्वारे शुद्ध होऊन माझ्या स्वरूपात प्रवेश करतात." 🕉️🙏

---

श्लोक 11:

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् |
मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥ ४-११॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे पार्था, जे जसे माझ्याकडे येतात, मी त्यांना तसेच स्वीकारतो. सर्व माणसे माझ्या मार्गाचे अनुसरण करतात." 🕉️🌟

---

श्लोक 12:

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः |
क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥ ४-१२॥

• 📖 मराठी अर्थ: "कर्माची सिद्धी इच्छिणारे लोक या जगात देवतांची पूजा करतात, कारण माणसांच्या जगात कर्माची सिद्धी लवकर प्राप्त होते." 🌟🙏

---

श्लोक 13:

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः |
तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥ ४-१३॥

• 📖 मराठी अर्थ: "मी गुण आणि कर्मांच्या विभागानुसार चार वर्ण निर्माण केले आहेत. मी त्याचा कर्ता आहे, पण मी अकर्ता आणि अविनाशी आहे." 🕉️🌟

---

श्लोक 14:

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा |
इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥ ४-१४॥

• 📖 मराठी अर्थ: "कर्मे मला लेपित करत नाहीत आणि मला कर्मफळाची इच्छा नाही. जो मला या रीतीने ओळखतो, तो कर्मांनी बांधला जात नाही." 🕉️🙏

---

श्लोक 15:

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः |
कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥ ४-१५॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे जाणून, मुक्तीची इच्छा असलेल्या पूर्वजांनीही कर्म केले आहे. म्हणून, तूही कर्म कर, जसे पूर्वजांनी केले आहे." 🕉️🙏

---

श्लोक 16:

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः |
तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥ ४-१६॥

• 📖 मराठी अर्थ: "कर्म काय आहे आणि अकर्म काय आहे, यावर ज्ञानीही गोंधळले आहेत. मी तुला कर्म सांगतो, जे जाणून तू अशुभापासून मुक्त होशील." 🤔🕉️

---

श्लोक 17:

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः |
अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥ ४-१७॥

• 📖 मराठी अर्थ: "कर्म, विकर्म आणि अकर्म यांचे ज्ञान आवश्यक आहे. कर्माची गती गहन आहे." 🤔🌀

---

श्लोक 18:

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः |
स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥ ४-१८॥

• 📖 मराठी अर्थ: "जो कर्मात अकर्म पाहतो आणि अकर्मात कर्म पाहतो, तो माणसांमध्ये बुद्धिमान आहे आणि तो सर्व कर्मे करूनही युक्त आहे." 🕉️🌟

---

श्लोक 19:

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः |
ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥ ४-१९॥

• 📖 मराठी अर्थ: "ज्याचे सर्व प्रयत्न कामना आणि संकल्पांपासून मुक्त आहेत, ज्याची कर्मे ज्ञानाग्नीने भस्म झाली आहेत, त्याला ज्ञानी लोक पंडित म्हणतात." 🕉️🙏

---

श्लोक 20:

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः |
कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥ ४-२०॥

• 📖 मराठी अर्थ: "जो कर्मफळाची आसक्ती सोडून, नेहमी तृप्त आणि निराश्रय आहे, तो कर्म करत असूनही काहीही करत नाही." 🕉️🌟

---

श्लोक 21:

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः |
शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥ ४-२१॥

• 📖 मराठी अर्थ: "जो आशारहित, मन आणि आत्म्याने नियंत्रित, सर्व परिग्रह सोडून, केवळ शारीरिक कर्म करतो, तो पापाला स्पर्श करत नाही." 🕉️🙏

---

श्लोक 22:

यदृच्छालाभसंतुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः |
समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥ ४-२२॥

• 📖 मराठी अर्थ: "जो यदृच्छा लाभाने संतुष्ट आहे, द्वंद्वांपासून मुक्त आहे, मत्सररहित आहे आणि सिद्धी आणि असिद्धीमध्ये समान आहे, तो कर्म करूनही बांधला जात नाही." 🕉️🌟

---

श्लोक 23:

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः |
यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥ ४-२३॥

• 📖 मराठी अर्थ: "जो आसक्ती सोडून मुक्त झाला आहे, ज्याचे मन ज्ञानात स्थिर आहे आणि जो यज्ञासाठी कर्म करतो, त्याचे सर्व कर्म विलीन होते." 🕉️🙏

---

श्लोक 24:

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् |
ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥ ४-२४॥

• 📖 मराठी अर्थ: "ब्रह्मच अर्पण आहे, ब्रह्मच हवि आहे, ब्रह्मच अग्नीत हवन केले जाते आणि ब्रह्मकर्माच्या समाधीने ब्रह्मच प्राप्त करावे." 🕉️🌟

---

श्लोक 25:

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते |
ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥ ४-२५॥

• 📖 मराठी अर्थ: "काही योगी देवतांची पूजा करतात, तर काही ब्रह्मरूपी अग्नीत यज्ञ करतात." 🕉️🔥

---

श्लोक 26:

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति |
शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥ ४-२६॥

• 📖 मराठी अर्थ: "काही लोक श्रवणादी इंद्रियांचे संयमाग्नीत हवन करतात, तर काही शब्दादी विषयांचे इंद्रियाग्नीत हवन करतात." 🕉️🔥

---

श्लोक 27:

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे |
आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥ ४-२७॥

• 📖 मराठी अर्थ: "काही लोक सर्व इंद्रियकर्मे आणि प्राणकर्मे आत्मसंयमयोगाच्या अग्नीत हवन करतात, जे ज्ञानाने प्रकाशित आहे." 🕉️🔥

---

श्लोक 28:

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे |
स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥ ४-२८॥

• 📖 मराठी अर्थ: "काही लोक द्रव्ययज्ञ, तपोयज्ञ, योगयज्ञ आणि स्वाध्यायज्ञानयज्ञ करतात, जे संयमी आणि कठोर व्रतांचे पालन करतात." 🕉️🙏

---

श्लोक 29:

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे |
प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥ ४-२९॥

• 📖 मराठी अर्थ: "काही लोक प्राणायाम करून प्राण आणि अपान यांच्या गतीला रोखतात आणि प्राणायामात लीन होतात." 🕉️🌬️

---

श्लोक 30:

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति |
सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥ ४-३०॥

• 📖 मराठी अर्थ: "काही लोक नियमित आहार घेऊन प्राणांचे प्राणांत हवन करतात. हे सर्व यज्ञज्ञ आहेत आणि यज्ञाने त्यांचे पाप नष्ट झाले आहे." 🕉️🙏

---

श्लोक 31:

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् |
नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥ ४-३१॥

• 📖 मराठी अर्थ: "यज्ञशिष्ट अमृत खाणारे लोक सनातन ब्रह्माकडे जातात. यज्ञ न केल्यास या लोकात स्थान नाही, मग दुसऱ्या लोकात कसे असेल?" 🕉️🌟

---

श्लोक 32:

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे |
कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥ ४-३२॥

• 📖 मराठी अर्थ: "अशा प्रकारे अनेक प्रकारचे यज्ञ वेदांच्या मुखातून विस्तारले आहेत. ते सर्व कर्मज आहेत असे जाणून तू मुक्त होशील." 🕉️🙏

---

श्लोक 33:

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप |
सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥ ४-३३॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे परंतपा, द्रव्ययज्ञापेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ आहे. हे पार्था, सर्व कर्मे ज्ञानात समाप्त होतात." 🕉️🌟

---

श्लोक 34:

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया |
उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥ ४-३४॥

• 📖 मराठी अर्थ: "तू प्रणिपात, प्रश्न आणि सेवेद्वारे ते ज्ञान समजून घे. तत्त्वदर्शी ज्ञानी लोक तुला ज्ञान शिकवतील." 🕉️🙏

---

श्लोक 35:

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव |
येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥ ४-३५॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे पांडवा, हे ज्ञान प्राप्त केल्यावर तू पुन्हा मोहित होणार नाहीस. या ज्ञानाद्वारे तू सर्व प्राण्यांना आत्म्यात आणि माझ्यात पाहशील." 🕉️🌟

---

श्लोक 36:

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः |
सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥ ४-३६॥

• 📖 मराठी अर्थ: "जरी तू सर्व पापांपेक्षा मोठा पापी असशील, तरीही ज्ञानाच्या नावाने तू सर्व पापांपासून पार होशील." 🕉️🌟

---

श्लोक 37:

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन |
ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥ ४-३७॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे अर्जुना, ज्याप्रमाणे प्रज्वलित अग्नी इंधनाला भस्म करतो, त्याप्रमाणे ज्ञानाग्नी सर्व कर्मे भस्म करते." 🔥🕉️

---

श्लोक 38:

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते |
तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥ ४-३८॥

• 📖 मराठी अर्थ: "येथे ज्ञानासारखे पवित्र दुसरे काही नाही. योगसंपन्न व्यक्ती कालांतराने आत्म्यात ते ज्ञान प्राप्त करते." 🕉️🌟

---

श्लोक 39:

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः |
ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥ ४-३९॥

• 📖 मराठी अर्थ: "श्रद्धावान, तत्पर आणि इंद्रियांवर नियंत्रण असलेला माणूस ज्ञान प्राप्त करतो. ज्ञान प्राप्त केल्यावर तो लवकरच परम शांती प्राप्त करतो." 🕉️🙏

---

श्लोक 40:

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति |
नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥ ४-४०॥

• 📖 मराठी अर्थ: "अज्ञानी, श्रद्धारहित आणि संशयात्मक व्यक्ती नष्ट होते. संशयात्मक व्यक्तीला या लोकात किंवा परलोकात सुख मिळत नाही." 😔🌀

---

श्लोक 41:

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसञ्छिन्नसंशयम् |
आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनञ्जय ॥ ४-४१॥

• 📖 मराठी अर्थ: "हे धनंजया, ज्याने कर्मे योगाद्वारे सोडली आहेत, ज्याचे संशय ज्ञानाने छेदले आहेत आणि जो आत्म्यात स्थिर आहे, त्याला कर्मे बांधत नाहीत." 🕉️🌟

---

श्लोक 42:

तस्मादज्ञानसम्भूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनात्मनः |
छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥ ४-४२॥

• 📖 मराठी अर्थ: "म्हणून, हे भारत, अज्ञानातून उत्पन्न झालेला हृदयातील संशय ज्ञानाच्या तलवारीने छेदून, योगात स्थिर हो आणि उठ." 🕉️⚔️

---

---